Kult polskości

Przede wszystkim sam kult polskości, utrzymanie wiary i miłości ojczyzny, choćby w stanie potencjalnym, wymagało postawy aktywnej. A co dopiero walka w Legionach, potem w wojsku i administracji Księstwa Warszawskiego i Królestwa, w szkołach, w literaturze? Po roku 1830 przez kilkadziesiąt lat pole aktywności stanowiły spiski. Najwcześniej' wydobyła się z nich Wielkopolska i, jak rzekłem, skierowała wszystkie siły do obrony stanu posiadania przed Niemcami. Galicja utonęła w życiu biernym, urzędniczym, wypędzona aktywność rozwijać się mogła tylko w oświacie lub w deklamacji. W Królestwie natomiast endecja od roku 1900 pchnęła pozyskane masy drobnomieszczan, chłopów i księży - w stronę antysemityzmu. Bojkot sklepów żydowskich, które, co prawda, monopolizowały prawie handel, przemysł i kapitał, walka na każdym kroku zżydostwem stała się namiastką owej aktywności narodowej i gospodarczej, do której wzywał Dmowski w swoim pierwszym i najważniejszym dziele Myśli nowoczesnego Polaka.

Postawa służąca ojczyźnie i nie tylko.